Informatie over listeriose

Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid (WIV-ISP), OD Volksgezondheid en surveillance - Infectieziekten in de algemene populatie
in samenwerking met
het platform voedseltoxi-infecties en zoönosen overgedragen via voeding
bijwerking : juli 2009


  1. Waarom een folder over listeriose?
  2. Wat is listeriose?
  3. Hoe uit listeriose zich?
  4. Hoe wordt listeriose overgedragen?
  5. Waar in België komt listeriose voor?
  6. Wie kan listeriose oplopen?
  7. Hoe wordt listeriose behandeld?
  8. Enkele voorzorgsmaatregelen
  9. Wat u moet doen als een geval van listeriose in een gemeenschap opduikt
  10. Voor meer informatie

1. Waarom een folder over listeriose?

Iedereen kan op een of andere dag listeriose ontwikkelen. Deze zeldzame en gewoonlijk goedaardige infectie kent soms een dramatische afloop voor ongeboren baby’s en personen met een verzwakte immuniteit. Het is van belang om de voorzorgsmaatregelen in acht te nemen zodat de ziekte kan worden voorkomen.
Het W.I.V. (Afdeling Epidemiologie) centraliseert de surveillance van infectieuze aandoeningen, waaronder listeriose, via een netwerk van peillaboratoria. Het referentielaboratorium voor Listeria (W.I.V. - Afdeling Bacteriologie) draagt in grote mate bij aan de surveillance.
In 2008 meldden de twee informatiebronnen samen 64 gevallen van listeriose; dit aantal is vergelijkbaar met het gemiddelde (65) in de voorgaande acht jaar.


2. Wat is listeriose?

Listeriose is een bacteriële ziekte veroorzaakt door Listeria monocytogenes en wordt overgedragen via voedingsmiddelen. De bacterie kan zich met of zonder de aanwezigheid van zuurstof vermenigvuldigen tussen 1 en 45°C; zij kan dus overleven in het milieu en zich vermenigvuldigen bij koelkasttemperatuur (+4°C). Bovendien is de bacterie resistent tegen bevriezing.
De incubatieperiode van Listeria varieert tussen 4 dagen en 3 weken. De jaarlijkse incidentie ligt laag (1,2/100.000 inwoners in 2004) en in het algemeen overlijdt 20% van de gevallen. De bacterie wordt niet van persoon tot persoon overgedragen.
Listeriose is een meldingsplichtige ziekte in de Vlaamse en Franse Gemeenschappen en in Brussel.


3. Hoe uit listeriose zich?

Listeriose uit zich door een felle opstoot van koorts (39 à 40°C) alsook pseudo-griepsymptomen die kunnen worden gevolgd door sepsis, meningitis of meningo-encefalitis.
24 à 48 uur na inname van sterk besmette producten worden episodes van gastro-enteritis vastgesteld.
De bacterie kan een miskraam veroorzaken, evenals vroeggeboorte of besmetting van de pasgeborene via de placenta of tijdens de bevalling. De pasgeborene kan een sepsis ontwikkelen vanaf de geboorte of een meningitis na de eerste week.
De infectie wordt gediagnosticeerd in het bloed of cerebrospinaal vocht en in verdachte voedingsmiddelen.


4. Hoe wordt listeriose overgedragen?

Elk voedingsmiddel van de voedselketen kan worden besmet door Listeria. Sommige voedingsmiddelen zijn omwille van hun oorsprong en bestanddelen extra gevoelig voor de bacterie. Zo bijvoorbeeld rauwe melk en kaas op basis van rauwe melk, voorgesneden fijne vleeswaren, worst, gerookte zalm, gerookte vis en rauwe voedingsmiddelen van dierlijke of plantaardige oorsprong (zie voorzorgsmaatregelen).


5. Waar in België komt listeriose voor?

Het peillaboratorianetwerk en het referentielaboratorium registreren elk jaar opnieuw gevallen van listeriose in de meeste arrondissementen van het land (Figuur 1).

Figuur 1 : Verdeling per arrondissement van de incidentie van het aantal gevallen van listeriose (2000-2008)
Bronnen : Netwerk van peillaboratoria + referentielaboratorium (WIV)


6. Wie kan listeriose oplopen?

Listeriose kan op elke leeftijd worden opgelopen. Sommige groepen van personen lopen een groter risico : oudere of verzwakte personen, personen met een verzwakte immuniteit (zij die aids hebben of een chemotherapie ondergaan, enz.), zwangere vrouwen (meestal rond de 7 e zwangerschapsmaand) en pasgeboren baby’s (Figuur 2).
Figuur 2 : Leeftijdsverdeling van de gevallen van listeriose (2008)
Bronnen : Netwerk van peillaboratoria + referentielaboratorium (WIV)

34 (dit is de helft van de gevallen) van de 64 gediagnosticeerde gevallen in 2008 werden vastgesteld bij personen >= 65 jaar.
In het algemeen worden sporadische gevallen van listeriose waargenomen, soms worden epidemische opstoten van listeriose ten gevolge van dezelfde klonale stam vastgesteld.
Listeriose kan op elk moment van het jaar worden opgelopen.



7. Hoe wordt listeriose behandeld?

In afwachting van de resultaten van de analyse zal de arts reeds antibiotica voorschrijven waardoor de bacterie binnen de 48 uur wordt vernietigd.
In geval van zwangerschap wordt de behandeling voor alle veiligheid voortgezet.



8. Enkele voorzorgsmaatregelen

a) in het algemeen :
  • te koelen voeding in de koelkast op minder dan + 6°C en bij voorkeur op + 4°C bewaren
  • heel regelmatig de handen wassen tijdens het bereiden van een maaltijd, in het bijzonder na het aanraken van rauwe voedingsmiddelen
  • rauwe groenten en fruit zorgvuldig wassen en schillen
  • elk oppervlak dat in contact is gekomen met rauwe voedingsmiddelen zorgvuldig wassen
  • rauwe voeding op basis van gevogelte en gehakt vlees doorbakken (> 65°C en gedurende > 10 minuten)
  • de houdbaarheidsdatum vermeld op de producten respecteren en niet wachten tot de einddatum om ze op te eten
  • restjes snel laten afkoelen en in de koelkast bewaren
  • restjes niet te lang bewaren en altijd goed opwarmen
  • vermijd het ontdooien van voedingsmiddelen op kamertemperatuur
  • vermijd het aanraken van voedingsmiddelen wanneer u diarree heeft
  • de voedingsmiddelen bedekken om besmetting door vliegen en andere insecten te voorkomen
  • de koelkast regelmatig met bleekwater reinigen
  • keukenhanddoeken regelmatig vervangen en vermijden dat ze lang vochtig blijven.
b) vermijd de consumptie van producten waarvan we weten dat zij Listeriakiemen kunnen bevatten :
  • rauwe melk, producten op basis van rauwe melk, kaas op basis van rauwe melk of zachte kazen en boter op basis van rauwe melk
  • kaaskorsten
  • bepaalde producten uit de zee, zoals schaaldieren, gerookte vis, …
  • bepaalde fijne vleeswaren, zoals rillettes, patés en producten in gelei en verkies voorverpakte voedingsmiddelen
  • rauwe filet américain, vlees- en vissalades evenals koude bereidingen op basis van gevogelte
  • rauwe kiemen (bv. sojakiemen).

9. Wat u moet doen als een geval van listeriose in een gemeenschap opduikt

  • De behandelende arts van de patiënt dient het geval te melden aan de gezondheidsinspecteur van de provincie waar de patiënt verblijft (meldingsplichtige ziekte in de Vlaamse en Franse Gemeenschappen en in Brussel).
  • De gezondheidsinspecteur brengt het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) op de hoogte zodat een voedselonderzoek kan worden uitgevoerd en het besmette voedingsmiddel uit de rekken kan worden gehaald.

Voor meer informatie

Referenties en nuttige adressen :

WIV-ISP, OD Overdraagbare en besmettelijke ziekten - Bacteriële ziekten - Referentiecentrum
Dr. M. Yde, tel. : 02/642.51.54
www.wiv-isp.be/bacterio

Gezondheidsdiensten van de Gemeenschappen :
Vlaamse Gemeenschap, tel. : 02/553.35.35
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie Van Brussel-Hoofdstad, tel. : 02/502.60.01
Communauté française, tel. : 02/413.24.01

FAVV, tel. : 0800/13.550 - communicatie@favv.be

Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, tel. : 02/524.73.51 of 73.52

Deze brochure is verkrijgbaar op het volgend adres :
WIV-ISP, OD Volksgezondheid en surveillance - Infectieziekten in de algemene populatie
J. Wytsmanstraat, 14 - 1050 - Brussel

Mevr. G. Ducoffre, tel. : 02/642.57.77